เปิดประวัติพระยาพิชัยดาบหัก วีรบุรุษแห่งเมืองพิชัย

เมื่อพูดถึงวีรบุรุษนักรบในสมัยกรุงธนบุรี ชื่อของ “พระยาพิชัยดาบหัก” ย่อมเป็นหนึ่งในชื่อที่คนไทยคุ้นเคยมากที่สุด ท่านไม่ได้มีชื่อเสียงเพียงเพราะฝีมือการรบเท่านั้น แต่ยังโดดเด่นเรื่องความกล้าหาญ ความซื่อสัตย์ และความจงรักภักดีต่อสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี หรือพระเจ้าตากสินมหาราช จนได้รับความไว้วางพระราชหฤทัยให้ทำหน้าที่สำคัญในบ้านเมือง

พระยาพิชัยดาบหัก เดิมชื่อ “จ้อย” เกิดที่บ้านห้วยคา เมืองพิชัย ซึ่งปัจจุบันอยู่ในพื้นที่จังหวัดอุตรดิตถ์ ท่านเติบโตในช่วงปลายกรุงศรีอยุธยา และได้ฝึกฝนทั้งวิชาความรู้ การต่อสู้ มวย และการใช้อาวุธ จนมีความสามารถเป็นที่ยอมรับ เรื่องราวชีวิตของท่านจึงสะท้อนให้เห็นว่า ความเก่งกาจไม่ได้เกิดขึ้นในชั่วข้ามคืน แต่ต้องอาศัยการฝึกฝน ความอดทน และประสบการณ์ที่สั่งสมมาอย่างต่อเนื่อง

ต่อมาเมื่อเข้ารับราชการกับพระยาตาก ซึ่งภายหลังเสด็จขึ้นครองราชย์เป็นสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี จ้อยได้รับความไว้วางใจให้ปฏิบัติหน้าที่ด้านการทหาร และมีบรรดาศักดิ์สูงขึ้นตามลำดับ จาก “หลวงพิชัยอาสา” ก่อนจะได้รับแต่งตั้งเป็น “พระยาพิชัย” ผู้สำเร็จราชการเมืองพิชัย

ที่มาของสมญานาม “ดาบหัก” จากสนามรบจริง

สมญานาม “พระยาพิชัยดาบหัก” มีที่มาจากวีรกรรมในการป้องกันเมืองพิชัย เมื่อข้าศึกยกทัพเข้ามาโจมตีเป็นครั้งที่สอง พระยาพิชัยนำกำลังออกต่อสู้อย่างเต็มความสามารถ การรบครั้งนั้นเป็นศึกที่เข้มข้นและอันตรายอย่างยิ่ง เพราะเมืองพิชัยถือเป็นพื้นที่ยุทธศาสตร์สำคัญ

ระหว่างการต่อสู้ พระยาพิชัยถือดาบสองมือเข้าประจัญบานกับข้าศึกอย่างไม่หวั่นเกรง จนดาบข้างหนึ่งหักกลางสนามรบ แต่ท่านยังคงเดินหน้าสู้ต่อโดยไม่ยอมถอย เหตุการณ์ดังกล่าวกลายเป็นภาพจำของความเด็ดเดี่ยวและความเสียสละ ก่อนที่ฝ่ายของพระยาพิชัยจะสามารถรักษาเมืองไว้ได้ในที่สุด

จากวีรกรรมครั้งนั้น ผู้คนจึงเรียกขานท่านว่า “พระยาพิชัยดาบหัก” ชื่อดังกล่าวไม่ได้หมายถึงความพ่ายแพ้ แต่กลับสื่อถึงการต่อสู้จนสุดกำลัง แม้อาวุธจะเสียหายหรือสถานการณ์จะเสียเปรียบ ก็ยังยืนหยัดทำหน้าที่เพื่อบ้านเมือง ภาพของนักรบที่ไม่ยอมแพ้จึงถูกเล่าขานต่อกันมาหลายชั่วอายุคน

ลูกหลานพระยาพิชัยดาบหัก ใช้นามสกุลอะไร

คำถามที่หลายคนอยากรู้คือ ลูกหลานหรือทายาทของพระยาพิชัยดาบหักในยุคปัจจุบันใช้นามสกุลใด ข้อมูลที่กล่าวถึงสายสกุลสำคัญคือ “วิชัยขัทคะ” และบางแหล่งอาจสะกดแตกต่างกันเป็น “วิชัยขัธคะ” อ่านว่า “วิ-ไช-ขัด-ทะ-คะ”

นามสกุลนี้มีความหมายโดยอนุโลมเชื่อมโยงกับ “ดาบวิเศษ” ซึ่งสอดคล้องกับเรื่องราวและวีรกรรมของพระยาพิชัยดาบหักอย่างชัดเจน จึงนับเป็นนามสกุลที่สะท้อนรากเหง้าทางประวัติศาสตร์ของตระกูลได้อย่างน่าสนใจ ไม่ใช่เพียงชื่อสกุลทั่วไป แต่ยังมีความหมายเชื่อมโยงกับเกียรติยศของบรรพบุรุษนักรบ

ข้อมูลระบุว่า “นายท้าย วิชัยขัทคะ” หรือขุนศรีพัฒนากร ซึ่งต่อมาได้รับเลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นพระศรีพัฒนากร เป็นขุนนางในสมัยรัชกาลที่ 6 และเป็นทายาทรุ่นที่ 6 ของพระยาพิชัยดาบหัก บุคคลดังกล่าวมีบทบาทสำคัญต่อการสืบต่อสายสกุลในยุคที่ประเทศไทยเริ่มมีการใช้นามสกุลอย่างเป็นทางการ

สำหรับนามสกุล “วิชัยขัทคะ” มีข้อมูลว่าได้รับพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อวันที่ 17 ธันวาคม พ.ศ. 2456 รายละเอียดนี้ทำให้นามสกุลมีความเกี่ยวข้องทั้งกับสายทายาทของวีรบุรุษแห่งเมืองพิชัย และประวัติศาสตร์การพระราชทานนามสกุลในสมัยรัชกาลที่ 6

นอกจากวิชัยขัทคะ ยังมีนามสกุลใดเชื่อมโยงกับสายทายาท

นอกจาก “วิชัยขัทคะ” แล้ว ยังมีการกล่าวถึงนามสกุลอื่น ๆ ที่เชื่อมโยงกับสายทายาทหรือสายสกุลของพระยาพิชัยดาบหัก ได้แก่ “วิชัยลักขณา” “ศรีศรากร” “พิชัยกุล” “ศิริปาลกะ” “ดิฐานนท์” และ “เชาวนปรีชา”

อย่างไรก็ตาม การพิจารณาว่าใครเป็นทายาทโดยตรงจำเป็นต้องอาศัยหลักฐานทางเครือญาติ เอกสารประจำตระกูล และข้อมูลทางประวัติศาสตร์ประกอบกัน ไม่ควรตัดสินจากนามสกุลเพียงอย่างเดียว เพราะการเปลี่ยนแปลงสายสกุล การใช้นามสกุลในแต่ละยุค รวมถึงการสมรสและการสืบทอดชื่อสกุล อาจทำให้รายละเอียดของแต่ละครอบครัวแตกต่างกันได้

เสน่ห์ของเรื่องนี้จึงไม่ได้อยู่ที่การตามหานามสกุลเท่านั้น แต่อยู่ที่การทำให้คนรุ่นใหม่ได้กลับไปสนใจประวัติศาสตร์ไทยมากขึ้น จากชื่อสกุลหนึ่งชื่อ เราสามารถเชื่อมโยงไปถึงเรื่องราวของเมืองพิชัย การกอบกู้บ้านเมือง และความสัมพันธ์ระหว่างพระยาพิชัยกับพระเจ้าตากสินมหาราชได้อีกมาก

อนุสาวรีย์พระยาพิชัยดาบหัก แลนด์มาร์กสำคัญของอุตรดิตถ์

ปัจจุบันอนุสาวรีย์พระยาพิชัยดาบหักตั้งอยู่บริเวณหน้าศาลากลางจังหวัดอุตรดิตถ์ เป็นสถานที่สำคัญที่ผู้คนเดินทางไปสักการะและเรียนรู้ประวัติศาสตร์ อนุสาวรีย์ได้รับการออกแบบและหล่อโดยกรมศิลปากร และประกอบพิธีเปิดเมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2512

บริเวณดังกล่าวยังมีพิพิธภัณฑ์ที่รวบรวมเรื่องราวเกี่ยวกับพระยาพิชัยดาบหัก รวมถึงแบบจำลองสนามรบ วิถีชีวิตของผู้คนเมืองอุตรดิตถ์ในช่วงปลายกรุงศรีอยุธยา และเครื่องมือเครื่องใช้ในสมัยโบราณ การเยี่ยมชมจึงไม่ได้เป็นเพียงการไปดูอนุสาวรีย์ แต่ยังเป็นโอกาสให้ผู้สนใจได้ทำความเข้าใจบริบททางสังคมและการเมืองในยุคที่บ้านเมืองต้องเผชิญศึกสงคราม

อีกสิ่งที่น่าสนใจคือพิพิธภัณฑ์ดาบเหล็กน้ำพี้ ซึ่งจัดแสดงดาบเหล็กน้ำพี้ขนาดใหญ่ มีน้ำหนัก 557.8 กิโลกรัม ฝักดาบทำจากไม้ประดู่ ประดับลวดลายมุก และหุ้มปลอกเงินสลักลาย รายละเอียดเหล่านี้สะท้อนภูมิปัญญาท้องถิ่นและความผูกพันระหว่างเมืองอุตรดิตถ์กับงานช่างโลหะที่มีชื่อเสียง

เรื่องราวที่ยังมีความหมายกับคนรุ่นใหม่

พระยาพิชัยดาบหักไม่ได้เป็นเพียงตัวละครในตำราเรียนหรือรูปปั้นที่ตั้งอยู่ในจังหวัดอุตรดิตถ์ แต่เป็นตัวแทนของคนที่ยืนหยัดทำหน้าที่แม้ต้องเผชิญสถานการณ์ยากลำบาก วีรกรรมของท่านทำให้เห็นคุณค่าของความรับผิดชอบ ความกล้าหาญ และการเสียสละเพื่อส่วนรวม

การเปิดเผยเรื่องนามสกุลสายทายาทจึงเป็นเหมือนประตูที่ชวนให้คนทั่วไปหันกลับไปค้นคว้าประวัติศาสตร์อย่างละเอียดมากขึ้น เพราะเบื้องหลังนามสกุลหนึ่งอาจมีทั้งเส้นทางชีวิตของบรรพบุรุษ การเปลี่ยนแปลงของบ้านเมือง และความทรงจำที่ครอบครัวเก็บรักษาไว้

แม้เวลาจะผ่านไปหลายร้อยปี ชื่อของพระยาพิชัยดาบหักยังคงถูกกล่าวถึงในฐานะวีรบุรุษนักรบและทหารเอกคู่พระทัยพระเจ้าตากสินมหาราช ส่วนสายสกุลอย่าง “วิชัยขัทคะ” รวมถึงนามสกุลที่มีการเชื่อมโยงอื่น ๆ ก็ช่วยให้เรื่องราวของท่านยังคงปรากฏอยู่ในสังคมไทย สิ่งสำคัญที่สุดคือการเรียนรู้ประวัติศาสตร์ด้วยความเข้าใจ แยกแยะระหว่างข้อมูลที่มีหลักฐานกับเรื่องเล่าที่สืบต่อกันมา และรักษาคุณค่าของวีรกรรมให้คงอยู่ต่อไป